سعدبن سعد اشعرى قمى(یاران واصحاب امام جواد)

شهر مقدس قم در طول تاریخ اسلام خاستگاه مهم شیعیان بوده است و انسانهایى در این شهر پرورش یافته ‏اند که مایه افتخار و شکوه شیعیان شده‏اند؛ بزرگ‏مردانى که در برابر حاکمیت استبداد به ملت‏ها درس آزادگى آموخته و شعله ‏هاى مکتب انقلابى تشیع را روشن نگاه داشته ‏اند .
یکى از این ستارگان تابناک که در آسمان علم و حدیث درخشید، سعدبن سعد اشعرى قمى است؛ مردى که در روزگار خویش یکى از پرچمداران اخبار و روایات ائمه اطهارعلیهم السلام بود . امید است که مقاله حاضر براى شناخت او، چراغ راه و براى نسل جستجوگر زمان ما که در جستجوى انسان‏هاى برجسته و بزرگ تاریخ ‏اند، الگویى جاودان باشد.
خاندان همانطور که از نسبت قمى و اشعرى این مرد بزرگ به دست مى‏آید، وى از خاندان شریف «اشعرى» است که خدمات شایانى در ترویج مذهب ناب شیعه انجام داده ‏اند و دهها فقیه و محدث و متکلم در دامان خویش پرورده ‏اند.اسم و لقب اسم شریف این چهره درخشان سعد، فرزند سعد لقبش اشعرى و نسبت او قمى است (۱).
در نظر بزرگان
تاریخ نگارانى که شرح حال سعد را نوشته‏اند، از او به نیکى یاد کرده و مورد ستایش قرار داده ‏اند. شیخ طوسى مى‏نویسد: سعدبن سعد اشعرى، صاحب «کتاب» است (۲) و نجاشى در «رجال» و علامه در «خلاصه» مى‏فرماید: سعدبن سعد اهل قم و مورد اطمینان است (۳). (۴)
شیخ کشى این روایت را نقل مى‏فرماید: عبدالله‏بن صلت قمى به من خبر داد که در یکى از آخرین روزهاى حیات امام جواد (ع)، خدمت حضرت مشرف شدم. شنیدم که امام معصوم (ع) فرمود : «خدا صفوان‏بن یحیى را جزاى نیکو عنایت فرماید. در حق محمدبن سنان و زکریابن آدم دعا کردند و فرمودند که به عهد و پیمان خود درباره من وفا کردند، اما امام نامى از «سعد اشعرى» نبرد. من مرتبه‏اى دیگر به حضور امام رفتم، فرمود خداوند صفوان‏بن یحیى و محمدبن سنان و زکریابن آدم و سعدبن سعد را خیر دهد؛ زیرا نسبت به من وفادارى کردند (۵).
این روایت گویاى شخصیت والاى سعدبن سعد، نزد حضرت جواد (ع) است. در این حدیث امام ایشان را دعا کرد و در ردیف بزرگان فقه و حدیث به حساب آورد. یقینا این اعتبار معنوى به دلیل روح بلند و مقام رفیع این محدث جهان تشیع است.سایر دانشمندان و گزارش دهندگان مانند علامه مامقانى هم که تألیف هایى در زمینه زندگى بزرگان تاریخ تشیع نوشته ‏اند، همان سخنان برجستگان رجال شیعه را ذکر کرده‏اند.
یار امامان
شیخ طوسى و نجاشى او را از یاران و راویان حضرت رضا و حضرت جواد (ع) مى‏دانند (۶) / (۷) و از حدیثى هم که کشى نقل کرده استفاده مى‏شود که او از راویان و یاران حضرت جوادالائمه (ع) بوده بعضى از علماء معاصر هم همین مطلب را مورد تأیید قرار داده‏اند (۸).
هجرت
سعد براى شناخت مکتب و اخبار اهل‏بیت عصمت (ع) از شهر قم به مدینه یا خراسان هجرت کرد . او این راه طولانى را طى طریق کرد تا از دریاى بى ‏انتهاى دانش امام (ع) قطره ‏اى برگیرد و از خرمن علم او، خوش ه‏اى برچیند. آرى او نمونه این خبر معروف است که امام صادق (ع) فرمود: یک نفر از شیعیان ما که اخبار و روایات ما را بین پیروان ما منتشر کند قلب‏ها و جان‏ هاى آنها به نور دین محکم شود، از هزار نفر عابد، که تنها اهل دعا و ذکراند ولى مبلغ رسالت الهى نیستند بهتر است (۹).
استادان
«سعد» از چند نفر، روایت نقل مى‏کند که عبارتند از:
۱ ـ حسن بن جهم (۱۰)
وى مورد اطمینان و از یاران حضرت رضا (ع) بود (۱۱).
۲ ـ صفوان‏بن یحیى (۱۲)
دانشور بسیار بزرگى است که در میان یاران ائمه همانند ستاره‏اى پرفروغ مى‏درخشد (۱۳).
۳ ـ على‏بن ابى‏حمزه (۱۴)
شاگردان
عده زیادى از دانشمندان و راویان نزد «سعد» به فراگیرى سخنان گهربار ائمه (ع) پرداخته‏اند نام این اشخاص در کتاب‏هاى رجالى ذکر شده است که به اسامى چند تن از آنان اشاره مى‏کنیم .
۱ ـ محمدبن خالد برقى (۱۵)
از بزرگان شیعه، یار امام موسى و امام رضا (ع) بود. و فرزند احمدبن محمدبن خالد مؤلف کتاب محاسن برقى بود.
شیخ طوسى و علامه، او را فردى مورد اطمینان شمرده ‏اند (۱۶).
۲ ـ محمدبن ‏الحسن ابى خالد (۱۷)
شیخ طوسى او را از اصحاب امام رضا (ع) مى‏داند و از روایات متعدد به دست مى ‏آید که محمد «وصى» (۱۸) سعدبن سعد و شخصى قابل اعتماد بود (۱۹).
۳ ـ احمدبن محمدبن عیسى قمى (۲۰)
یکى از دانشمندان بزرگ و مورد اطمینان شیعه در قم و مورد اعتماد راویان بود.
نجاشى مى‏نویسد: بزرگ قم و عالم برجسته و فقیه آنان که در شهر قم ریاست داشت و با امام رضا و امام جواد و حضرت هادى (علیهماالسلام) ملاقات کرده است (۲۱).
۴ ـ عبادبن سلیمان (۲۲)
راوى بیشتر روایاتى که از سعد نقل شده است، عباد است. البته کسى از دانشمندان پیشین او را مورد وثوق ندانسته است، ولى بعضى از دانشوران اخیر مانند؛ وحید بهبهانى تلاش کرده ‏اند که شخصیت مناسبى از او ارائه کنند (۲۳).
روزگار او
قرائن و شواهد ما را راهنمایى مى‏کند که او در اواخر قرن دوم هجرى در شهر مقدس قم چشم به جهان گشود و در نیمه اول قرن سوم جان به جان آفرین تسلیم کرده است.
البته با توجه به اینکه سعدبن سعد از صفوان‏بن یحیى روایت نقل مى‏کند و صفوان‏بن یحیى در سال ۲۱۰ رحلت کرده است، دوران زندگى او را مى‏توان حدس زد.
تألیفات
فهرست‏ نویسان بزرگ شیعه دو یا سه کتاب از سعد ثبت کرده‏اند و شیخ طوسى مى‏گوید، او کتابى دارد (۲۴). اما موضوع این کتاب مشخص نیست. نجاشى کتابى به نام «المسائل» به او نسبت داده است (۲۵) که در این کتاب ۵۲ حدیث از سعد در زمینه‏ هاى مختلف فقهى و اعتقادى وجود دارد (۲۶).
چند روایت
در پایان به چند نمونه روایت که از این بزرگوار نقل شده است، اشاره مى‏کنیم.
پاداش زیارت فاطمه معصومه (س)
از معروفترین احادیثى که درباره شأن و منزلت حضرت معصومه (س) و ثواب زیارت ایشان نقل شده است، یکى روایت سعدبن سعد است و شاید این مهمترین سند در این‏باره است. همه روایتگران این حدیث از عالمان مورد اطمینان شیعه ‏اند. شیخ صدوق به نقل از پدرش، از على‏بن ابراهیم قمى، از ابراهیم ‏بن هاشم، از سعد اشعرى از امام رضا (ع) اینگونه نقل مى‏کند: قال: سئلته عن فاطمه بنت موسى‏بن جعفر (ع) . فقال: من زارها، فله‏الجنه (۲۷).
سعد مى‏گوید: از امام رضا (ع) درباره شأن و فضیلت زیارت حضرت فاطمه معصومه (ع) سؤال کردم: هر کس او را زیارت کند، بهشت براى او است.
توحید
سعد مى‏گوید از امام رضا (ع) درباره توحید و اعتقاد به آن سؤال کردم، فرمود: توحید واقعى همان است که شما شیعیان دارید (۲۸).
پاکى و نظافت
امام رضا (ع) فرمود: از جمله خلق و خوى پیامبران خدا، تمیزى و استفاده از عطرها و اصلاح سر و صورت بوده است (۲۹).
نماز اول وقت
امام رضا (ع) به سعد فرمود: اى سعد هرگاه موقع نماز فرارسید، نمازت را بخوان، چون نمى‏دانى لحظه دیگر زنده خواهى بود یا نه! (۳۰)
یاد سیدالشهداء هنگام نوشیدن آب
سعد از داود رقى نقل مى‏کند که نزد امام صادق(ع) بودم. امام آب نوشید بعد از آن دیدم که امام گریه مى‏کند. لحظه اى بعد، فرمود: خداوند قاتل امام حسین را لعنت کند. هر کس وقتى آب نوشید، امام حسین را یاد کند و بر قاتل او لعنت فرستند، خداوند متعال براى او هزار حسنه مى‏نویسد، هزار گناه از او پاک مى‏نماید، او را از نظر معنوى به هزار درجه بالا مى‏برد و گویا هزار بنده آزاد کرده است و پروردگار او را در روز قیامت با مسرت و شادى محشور خواهد کرد (۳۱).
زندگى در قم
به نقل راویان از امام صادق (ع) نقل مى‏کند که حضرت فرمود: وقتى فتنه و بلا در شهرها ظاهر شد، به شهر قم پناه ببرید زیرا براى کسانى که نگران حفظ دین خود هستند جاى مناسبى است (۳۲).
زمین از وجود معصوم خالى نیست
با یک واسطه از حضرت امام رضا (ع) روایت مى‏کند که فرمود:
«حجت خدا بر مردم کامل نمى‏شود مگر به وسیله امام معصومى که شناخته شده باشد (۳۳).»
دین را باید از امامان آموخت
سعد مى‏گوید: حضرت رضا (ع) در معناى این آیه شریفه: که چه کسى گمراهتر است، از کسى که بدون راهنمایى خدا، از هواى نفس پیروى مى‏کند، فرمود: کسانى که مذهب و دین خود را از غیر امامان معصوم (ع) فرامى‏گیرند (۳۴).
محل دفن
محل دفن سعدبن سعد اشعرى معلوم نیست و نمى‏توان در این موضوع نظرى قاطع داد و شاید مثل بسیارى از خاندان اشعرى، در جوار حضرت معصومه و شهر مقدس قم دفن شده باشد.
_________________________
۱) رجال نجاشى، ص ۱۲۷، فهرست شیخ طوسى، ص .۷۶
۲) رجال شیخ طوسى، ص .۱۲۷
۳) رجال نجاشى، چاپ مکتبه داورى، ص .۱۲۷
۴) خلاصه علامه حلى، ص .۷۸
۵) رجال کشى، ج ۲، ص ۷۹۲، چاپ مؤسسه آل‏البیت لاحیاءالتراث.
۶) رجال شیخ طوسى، ص .۳۷۸
۷) نجاشى، ص .۱۲۷
۸) معجم‏الثقات، چاپ جامعه مدرسین، ص .۵۸
۹) اصول کافى، چاپ دارالکتب الاسلامیه، ج ۱، ص .۳۳
۱۰) بحارالانوار، ج ۱۱، ص .۶۶
۱۱) رجال نجاشى، ص .۳۶
۱۲) بحارالانوار، ج ۱۷، ص .۱۵۳
۱۳) نجاشى، ص ۱۳۹، فهرست شیخ، ص ۸۳، رجال شیخ، ص .۳۵۷
۱۴) بحارالانوار، ج ۲۶، ص .۴۵
۱۵) رجال نجاشى، ص .۱۲۷
۱۶) تنقیح‏المقال ممقانى، ج ۳، ص .۱۱۱
۱۷) فهرست شیخ، ص .۷۶
۱۸) تنقیح‏المقال، ج ۲، ص .۹۹
۱۹) همان.
۲۰) فهرست شیخ، ص .۷۶
۲۱) رجال نجاشى، ص .۶۰
۲۲) همان، ص .۱۲۷
۲۳) تنقیح‏المقال، ج ۲، ص .۱۲۱
۲۴) فهرست شیخ، ص .۷۶
۲۵) رجال نجاشى، ص .۱۲۷
۲۶) بانک اطلاعات کتابخانه حضرت معصومه (ع) .
۲۷) ثواب‏الاعمال (صدوق) ترجمه على‏اکبر غفارى، ص .۲۲۶
۲۸) بحارالانوار، چاپ آخوندى، ج ۳، ص .۲۴۰
۲۹) بحارالانوار، ج ۱۱، ص .۴۳
۳۰) وسائل‏الشیعه، ج ۴، ص .۱۱۹
۳۱) بحارالانوار، ج ۴۶، ص .۳۰۳
۳۲) همان، ج ۶۰، ص .۲۱۴
۳۳) همان، ج ۲۳، ص ۵۱؛ از بصائرالدرجات، صفار قمى، ص .۱۴۳
۳۴) همان، ج ۲، ص .۳۰۲

برچسب ها :

نـظـرات

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.