زمینه های بین المللی پیروزی انقلاب اسلامی در ایران

برای تبیین و تحلیل انقلاب اسلامی ایران، در سال های گذشته مقالات و کتاب های بسیاری نگاشته شده است.

یکی از برجسته ترین مباحث در این مورد شرایط سیاسی، اجتماعی، اقتصادی ایران در آستانه این تحول عظیم بوده است. محمدرضا پهلوی، علی رغم حمایت موثر آمریکا که ایران را «جزیره ثبات» در منطقه ای پرتحول ارزیابی می کرد، تاب مقاومت در برابر فشار جنبش عظیم مردمی را نداشت.ساختار نظام بین الملل و تقابل همه جانبه دو قطب قدرت در آن (آمریکا و اتحاد شوروی) شرایط را برای بهره گیری داخلی مهیا کرده بود. آمریکا برای حمایت از رژیم وابسته به خود، در برابر تهدید اقدام نظامی از سوی اتحاد شوروی براساس قرارداد ???? ناچار از خویشتن داری جدی بود.انقلاب اسلامی، بر پایه اسطوره های دینی، سبب شد بسیاری از نظریه پردازان تحولات اجتماعی به تبیین نقش مذهب در عرصه کنش های سیاسی- اجتماعی توجه پیدا کنند. وقوع این انقلاب سبب شد، در خاورمیانه، توازن قدرت به نفع اتحاد شوروی دگرگون شود. دو ابرقدرت بازی خود را در قالب بازی با حاصل جمع صفر (همه یا هیچ) دنبال می کردند. بنابراین سقوط نظام پادشاهی وابسته به ایالات متحده، در عمل مزیتی برای اتحاد شوروی ارزیابی می شد. ولی شعار «نه شرقی، نه غربی» به زودی نشان داد اتحاد شوروی نیز به طور مستقیم از ایجاد فرصت های جدید در ایران بی بهره می ماند.?
یکی از مهم ترین بحث ها، در خصوص علل شکل گیری انقلاب اسلامی، را می توان در آثار تدا اسکاچپول یافت که همراه با بررسی ریشه ها و علل داخلی شکل گیری بحران اجتماعی و پیامدهای آن در ایران، فشارها و کشمکش های بین المللی را هم مورد توجه قرار می دهد. در شرایطی که دولت قابلیت و توانایی تمهید منابع کافی برای سرمایه گذاری یا مقابله با این فشارها را از دست می دهد، انقلاب رخ می دهد. خانم اسکاچپول مسأله انقلاب و امکان تحقق آن را در جوامع کشاورزی مطرح می سازد که مشخص می شود قابل انطباق با ایران نبوده است.?

در بحث های اسکاچپول، وقتی حکومت و عوامل آن به طور متمرکز رفتار می کنند، ابزارهای سرکوب ارتباط مستقیم با شرایط بین الملل دارد. به این ترتیب، تحولات بیرونی بر رفتارهای این رژیم ها اثرگذار است. وقتی این سیاست ها و ابزارها به طور غیرمتمرکز عمل کنند، در پیشگیری یا کنترل بروز نشانه های بحران اجتماعی موفقیت آمیزتر می شود. در این چهارچوب برای شکل گیری انقلاب گروهی از نخبگان مستقل به وجود می آیند که مجموعه ای از اهداف و برنامه ها را هدف قرار می دهند و با توجه به نقش دولت در کشورهای در حال توسعه که در شکل گیری تحولات اجتماعی بسیار تعیین کننده است، در هر تحول اجتماعی باید رفتار آن را مورد توجه قرار داد. پس در شکل گیری هر حرکت انقلابی باید نوع رفتار و مواجهه دولت را نیز به طور جدی مورد بررسی قرار داد. وابستگی دولت در جهان سوم سبب می شود، تحولات جهانی و شرایط بین المللی به طور مستقیم سیاست ها و رفتارهای آن را تحت تأثیر قرار دهد. مثلا وابستگی درآمد ارزی این کشورها به تحولات بازار جهانی عامل بسیار مهمی در این فرایند به شمار می آید. با توجه به شرایط ایران در دهه های ???? و ???? جامعه ایران در آستانه انقلاب اسلامی جامعه ای کشاورزی نبود. اصلاحات آغاز دهه ???? که براساس برنامه اتحاد برای پیشرفت کندی، در پاسخ به انقلاب کوبا و احتمال سرنگونی دولت های وابسته به آمریکا در جهان سرمایه داری و وابستگان آمریکا مطرح شده بود?، در عمل موجب تهی شدن روستاها و مهاجرت های گسترده روستاییان به شهرها شده بود. حاشیه نشینی به پدیده گسترده ای در نیمه دهه ???? تبدیل شده بود. ایران، با اجرای اصلاحات شاه از کشوری کشاورزی به واردکننده تولیدات این بخش تبدیل شده بود. در نتیجه اجرای سیاست وارداتی اصلاحات، و تن ندادن شاه به الزامات دگرگونی های سیاسی- اجتماعی همراه با تحولات اقتصادی- فرهنگی، عدم توازن و شکنندگی روزافزون نظام سیاسی ایران را در پی آورده بود. افزایش بهای نفت در آغاز دهه ????، به دنبال شوک نفتی جهانی، و افزایش شدید بهای نفت با پر شدن بازارهای ایران از کالاهای وارداتی همراه شد. این وضعیت سبب استقلال عمل شاه، هم در برابر جامعه داخلی و هم در برابر جامعه جهانی شد.? شاه مجال آن را یافت تا با بهره گیری از درآمد نفتی و بی توجهی به هشدارها و اظهارنظرهای مشفقانه وابستگانش بر سیاست های موردنظر خود اصرار ورزد. او دستگاه سرکوب را تقویت کرد و با تاسیس حزب رستاخیز مخالفان خود را به گرفتن گذرنامه و خروج از کشور دعوت کرد. اصلاحات وارداتی شاه، ساختارهای فرهنگی روستاها را نیز دگرگون ساخت. ایجاد خانه های فرهنگ، خانه های انصاف، شوراهای روستایی و نهادهای مشابه ابزارهای این تحول بود. شاه فرصت آن را یافت تا دیدگاه های شخصی خود را در اداره کشور مستقر سازد و خود را نسبت به به عوامل بیرونی و درونی بی نیاز تلقی کند.
محمدرضا پهلوی به ارزیابی های مشاوران کندی نیز برای اجرای این مدل اصلاحات توجه نکرد. او از این مجال برای تحکیم دیدگاه های خود استفاده کرد و کنترل متمرکز در نواحی و مناطق مختلف را دنبال کرد که به نوبه خود آسیب پذیری های نظام سیاسی را شدت بخشید.

به این ترتیب انقلاب اسلامی سبب شد نقش موثر مذهب و مفاهیم فرهنگی در شکل گیری حرکت های سیاسی مورد توجه مجدد قرار گیرد.? در نظریه اسکاچپول، عامل دولت، نظام سرکوبگر، دولت وابسته و در همان حال کنش و واکنش در نظام بین الملل مورد بررسی قرار می گیرد. هرچند در این نوشتار بیشتر به ساختار نظام بین الملل می پردازیم، در انقلاب اسلامی نیز میان شیوه های تولیدی ماقبل سرمایه داری و نیروهای سیاسی- اجتماعی فعال در سطح جامعه جهانی ارتباط برقرار شود. این امر کلیشه های وابستگی را روشن تر می سازد. یکی از مهم ترین شعارهای انقلاب اسلامی نفی این وابستگی و اساسا هرگونه سلطه بوده است.

این وابستگی سبب می شود دولت وابسته، توسعه وابسته و دولت سرکوبگر نتواند کنترل و هدایت تحولات داخلی را به دست بگیرد. برای تحقق و پیروزی این انقلاب به عوامل بیرونی نیز باید توجه کرد. در ساختار نظام دوقطبی که در پایان جنگ جهانی دوم شکل گرفت، تعارض دو ابرقدرت سمت و سوی تحولات را مشخص می کرد.? برای دولت آمریکا در جهت جلوگیری از سقوط نظام های وابسته به آن در گرو تن دادن، به اصلاحات دموکراتیک برآورد شده بود. از دهه ????، این نگرش قوت یافته بود که رشد کمونیسم ارتباط مستقیم با فقر و محرومیت مردم دارد. بر این اساس، سیاست های استبدادی و تن ندادن به خواسته های عمومی ثبات و امنیت کشورهای بلوک سرمایه داری را مورد تهدید قرار می داد. از این دیدگاه، ایران به عنوان کشوری پر اهمیت در این مجموعه باید به این دگرگونی های ضروری تن می داد.
به این ترتیب، در متن روابط وابسته میان رژیم پهلوی و ایالات متحده، دگرگونی ساختاری متناسب با نیازها و الزامات نظام جهانی شکل می گرفت. برای این که ایران بتواند نیازهای خود را در این رابطه تأمین کند، ضرورت توسعه صنعتی و رشد صنعتی مورد توجه قرار گرفته بود. با توجه به ابعاد و پیامدهای وابستگی رژیم پهلوی به آمریکا، در سقوط این نظام نیز این رابطه باید مورد مداقه قرار داد. به این ترتیب ساختارهای وابستگی در حفظ یا سقوط این گونه نظام ها می تواند نقش آفرین باشد.

بر پایه تجارب گوناگون ساختار نظام بین الملل بر تحولات داخل کشورها، به ویژه جوامع در حال توسعه بسیار موثر بوده است. ساختار نظام جهانی می تواند هم نقش تسهیل کننده و هم محدود سازنده ایفا کند. این شرایط بر عملکرد حاکمان سیاسی، به ویژه در کشورهای در حال توسعه، بسیار اثرگذار است. این عامل می تواند برای مردم این کشورها نیز فرصت های مناسبی برای کنش های اجتماعی فراهم آورد. به هر ترتیب نظام دوقطبی و تقابل آمریکا و اتحاد شوروی به ظرفیتی برای تسهیل در پیشرفت مراحل گوناگون انقلاب اسلامی تبدیل شد.? همان گونه که مرگ کندی سبب کاهش فشار بر رژیم محمدرضا پهلوی در ایران شد، و ایران را به بازار سلاح های گوناگون آمریکایی تبدیل کرد، روی کار آمدن جیمی کارتر از حزب دموکرات نیز سبب افزایش فشار برای کاهش فشار سیاسی در ایران از سوی محمدرضا پهلوی شد.

افزایش درآمد نفتی ایران طی دهه های ???? و ???? این مجال را برای نظام جهانی فراهم کرد تا ایران را از جایگاه پیرامون به شبه پیرامون انتقال دهد. با افزایش نابرابری های اجتماعی- اقتصادی در ایران اقتصاد وابسته به ایالات متحده دشواری های خود را بیشتر آشکار ساخت. با انتقال درآمدهای نفتی به داخل اقتصاد ایران پدیده تورم روز به روز ابعاد جدی تری یافت. اگرچه درآمدهای ایران بسیار افزایش یافت، ولی همراه با آن خریدهای تسلیحاتی شاه سبب رونق مجتمع های صنعتی- نظامی آمریکا شد. او خواستار پیشرفته ترین سیستم های سلاح ها و تجهیزات نظامی بود تا نقش منطقه ای خود را به خوبی ایفا کند. ایران در دهه ???? به بزرگ ترین خریدار سلاح های آمریکا در جهان سوم تبدیل شده بود. به هر حال هم دموکرات ها و هم جمهوری خواهان در ایفای نقش منطقه ای ایران و تجهیز آن اختلاف جدی نداشتند. جایگاه استراتژیک ایران در مرزهای جنوبی شوروی و در شمال خلیج فارس و تنگه هرمز، به نحوی تداوم روابط ایران و آمریکا را موجه می ساخت. بی تردید مدل توسعه وابسته، آثار و پیامدهای آن در سقوط شاه عنصری اساسی بوده است.
در دهه ???? روابط سیاسی- اقتصادی ایران و آمریکا از چنان گسترشی برخوردار شد که در روابط با کشورهای جهان سوم وابسته به آمریکا کم سابقه بود. شاه نیز مجال آن را یافته بود تا سرکوب شدید مخالفان خود را به نتیجه برساند. ارتباط نزدیک و تنگاتنگ ساواک با سیا شرایط لازم را فراهم کرده بود. فشار کارتر به شاه برای باز کردن فضای باز سیاسی در ایران، موقعیت را برای انفجار آماده ساخت. ضدیت شاه با نمادهای دینی و فشارهای اقتصادی- سیاسی- اجتماعی سبب شد تا فشارهای خارجی، با تقاضاهای داخلی آمیخته شده، روند دگرگونی عظیمی را مهیا سازد.
رژیم شاه، با بهره گیری از جایگاه خاص جغرافیای ایران، روابط بسیار حسنه ای را در زمینه اقتصادی با اتحاد شوروی سامان داده بود.? تنش زدایی در روابط آمریکا و شوروی فرصت را برای اجرای سیاست خارجی جدید شاه تحت عنوان «سیاست مستقل» فراهم آورده بود. این سیاست درواقع چارچوب وابستگی به آمریکا، برای ایران مجال توسعه روابط اقتصادی با اتحادیه شوروی را ارایه کرده بود.?? ذوب شدن یخ ها در روابط دو ابرقدرت و پس از آن اجرای استراتژی نیکسون در خلیج فارس، و برجسته شدن نقش ایران و عربستان، امنیت این منطقه را برعهده دوستان آمریکا قرار داده بود. این استراتژی سبب شد تا شاه بتواند از فرصت ایجاد شده بهره برداری کند.?? شاه در برابر امواج انقلابی منطقه هرچند کاملا به سیاست های آمریکا پشتگرم بود، ولی بهره گیری از تعارض دو ابرقدرت را نیز پس از استحکام موقعیت خود، سازنده یافته بود. او به شدت نگران خیزش های مردمی در منطقه و به ویژه در ایران بود. حجم عظیم تسلیحات آمریکایی و وابستگی فزاینده به آمریکا به هر حال اطمینان کافی را برای او ایجاد نکرده بود. نزدیکی به اتحاد شوروی می توانست در همان حال که برای شوروی بسیار پرثمر باشد، برای شاه نیز در کاهش وابستگی به آمریکا در یک میزان محدود قابل توجه می نمود. برای روس ها نیز هرچند وابستگی سیاسی شاه کاملا آشکار بود، ولی توسعه روابط اقتصادی دو کشور، مسیری برای کاهش علایق و وابستگی های شاه به آمریکا برآورد می شد. ??
به هر ترتیب، شاه بر این باور بود که قدرت نظامی بدون پایه اقتصادی محکم و استوار معنی ندارد، او توسعه روابط با بلوک شرق را نیز در این چارچوب دنبال می کرد. با اجرای سیاست های کارتر در اعمال فشار برای تقویت فرآیندهای دموکراتیک در ایران، شاه خطر کمونیسم را مطرح ساخت. او همواره از پیامد خروج از ایران و تبدیل ایران به ایرانستان که منظور تحکیم سلطه شوروی و تبدیل ایران به یکی از اقمار آن بود به عنوان یک برآورد بازدارنده سخن می گفت. ولی درواقع هراس شاه از مردم ایران بود. او بیشتر نگران تنش ها و نارضایتی های داخلی بود. هرچند همواره به نقش عوامل خارجی در تقویت فرایندهای نارضایتی داخلی استناد می کرد، موقعیت ویژه ژئوپلتیکی ایران برای شاه این مجال را فراهم آورد که بتواند هم با ایالات متحده روابط حسنه برقرار کند، هم با اتحاد شوروی ارتباط اقتصادی گسترده ای را سازمان دهد. فروش اسلحه های روسی به رژیم وابسته به آمریکا از تجربه های نادر دوران جنگ سرد است. میلیون ها دلار سلاح از شوروی به ایران تحویل شد، رژیمی که براساس تحلیل های مارکسیستی- لنینستی سرکوبگر و عامل امپریالیسم معرفی می شد. شاه در همان حال که نقش ژاندارم منطقه ای آمریکا را ایفا می کرد، با بهره گیری از فرصت ژئوپلتیکی بی نظیر ایران، با اتحاد شوروی نیز روابط بی نظیر اقتصادی را گسترش داد. در دهه ???? روابط ایران و اتحادیه شوروی به طرز بی سابقه گسترش یافت. ایران جایگاه بالایی را در روابط خارجی اتحاد شوروی یافت، در حالی که عضو اردوگاه سوسیالیسم نبود. این دستاورد تنها ناشی از توجه به جایگاه ویژه ایران بود که قدرت های جهانی را همواره تحت تأثیر قرار داده است.
زمامداری کارتر در چارچوب توسعه وابسته ایران در دوران پهلوی، تأثیر عوامل بیرونی را برجسته تر ساخت. کارتر در انتخابات آمریکا بر دو محور تاکید داشت: حقوق بشر، قطع صدور سلاح به رژیم های دیکتاتوری وابسته به آمریکا. هرچند باز هم ایران مستثنا شد و فروش سلاح به ایران ادامه یافت ولی فشارها نیز شدت پیدا کرد. ایران همچنان بزرگ ترین خریدار سلاح های آمریکایی ماند. منافع تولیدکنندگان سلاح ها و سیستم های نظامی از دیدگاه های خاص کارتر و دموکرات ها نافذتر بود. البته برای دستگاه های اطلاعاتی امنیتی آمریکا شرایط ایران در نیمه دهه ???? بسیار مطلوب می نمود. ریچارد هلمز سفیر آمریکا در ایران این تصور را برای کاخ سفید ایجاد کرده بود که تا ?? سال بعد هم در ایران زمینه بحران وجود ندارد. این تحلیل تا حد قابل توجهی برای کرملین نیز قابل اعتنا بود. نه در شوروی و نه در آمریکا خطر جدی برای رژیم شاه از جهت ثبات سیاسی- اقتصادی برآورد نمی شد. از دید آن ها گروه های سازمان یافته ای که انقلاب را برپا کنند در ایران وجود خارجی نداشتند. لذا کارتر از شاه خواست تا فشارهای داخلی را کاهش دهد و فضای سیاسی را باز کند. او این سیاست را برای حفظ رژیم شاه خطرناک نمی دانست. البته در میان مشاوران کارتر در این زمینه اختلاف نظر وجود داشت ولی به هر حال در کرملین نیز کم و بیش تحلیل های مشابهی در مورد وضعیت رژیم پهلوی وجود داشت. ولی اجرای سیاست های نسنجیده شاه در نیمه دهه ????، همراه با افزایش بهای نفت، افزایش انتظارات و خواسته های مردم، با کاهش بهای نفت، بیکاری و تورم همراه شده بود که پایه های رژیم شاه را رو به تزلزل می برد. مدل توسعه وابسته شاه سبب تشدید فشارها، و تنش های داخلی و خارجی، شد که به سقوط رژیم شاهنشاهی منتهی شد. آمریکایی ها هنگامی به شدت و عمق نارضایتی ها و بحران در ایران آگاهی یافتند، که بسیار دیر شده بود و انقلاب اسلامی به کابوسی برای حزب دموکرات آمریکا تبدیل شد. تزلزل و شکاف در مدیریت سیاست خارجی کارتر روندهای انقلابی را تسریع و تعمیق ساخت. در سال ???? تحلیل های سازمان سیا فاقد نشانه های نگرانی از بحران در حال تصاعد در ایران بود.
رژیم وابسته به آمریکا و دولت حامی آن که یکی از پایه های نظام دوقطبی جهان را تشکیل می داد، در برابر فشارهای جنبش عظیم انقلابی مردم ایران، به رهبری امام خمینی(ره)، چاره ای جز تسلیم نیافتند. و دولت آمریکا رویارویی را به فرصت ها و موقعیت های بعدی واگذار کرد…
نویسنده :الهه کولایی
پی نوشت ها:
?) ریچارد هرمن، نقش ایران در ادراکات و سیاست های اتحاد جماهیر شوروی، ترجمه الهه کولایی، اطلاعات سیاسی- اقتصادی، شماره های ???-???، نهم و اسفند ????، ص ??
?) برای اطلاع بیشتر ر.ک نه شرقی، نه غربی، ترجمه: ابراهیم متقی و الهه کولایی، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ????
?) ناصر هادیان، نظریه تدااسکاچپول و انقلاب اسلامی، مجله راهبرد، شماره ?، بهار ????، صص ??-?
?) برای اطلاع بیشتر ر.ک ایرنه گن زیر، کارگردانی دگرگونی سیاسی در جهان سوم، تهران: سفیر، ????
?) برای اطلاع بیشتر ر.ک یرواند آبراهامیان، ایران بین دو انقلاب، ترجمه: احمد گل محمدی و محمد ابراهیم فتاحی، تهران: نشر نی، ????
?) ناصر هادیان، پیشین.
?) برای اطلاع بیشتر ر.ک مارک گازیوروفسکی، سیاست خارجی آمریکا و شاه، ترجمه: فریدون فاطمی، تهران: مرکز، ????
?) برای اطلاع بیشتر ر.ک الهه کولایی، اتحاد شوروی و انقلاب اسلامی، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ????
?) همان
Ruhallah Ramazani, Iran&#???;s Foreign Policy ????-??, Charlottesvill, University of Virginia, ????
??) ر.ک الهه کولایی، پیشین
??) همان
روزنامه همشهری

برچسب ها :

نـظـرات

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.