شیعه در تعیین تکلیف عصر غیبت امام زمان (عج)

کاربرد یا التزام به دکترین امامت در عصر غیبت، نتایج قابل توجهی به همراه می آوردکه در انقلابی سازی تشیع تأثیر قابل توجه و بسزایی دارد سیر تحول تشیع در ایران به لحاظ تاریخی و عینی روحانیت و شیعه را به انقلاب اسلامی سال های ۱۳۵۷-۱۳۵۶ می رساند شکل و شمایل، سمبل ها، شعارها، پایگاهها، ادبیات، ایدئولوژی، نقاط عطف، رهبران، نقطه آغازین وگفتمان مسلط انقلاب ایران باعث گشته که در مقام پاسخ به سؤال از چیستی و چرایی این انقلاب بسیاری از محققین و ناظرین به سراغ اسلام و تشیع رفته و این انقلاب را اسلامی و موتور محرکه آن را تشیع بدانند. به عبارت دیگر در تحلیل آنها نقطه عزیمت این انقلاب اسلام و تشیع بوده است. یعنی اگر تشیع نبود انقلاب اسلامی در ایران نیز نبود.
ولی چرا و چگونه شیعه به عامل اصلی انقلاب در ایران تبدیل می شود؟ چه عواملی در درون تشیع آن را انقلابی می کند؟ چه وقایع و حوادث بیرونی زمینه های انقلابی شدن تشیع و انقلابیگری شیعه را فراهم می سازد؟ آیا شکل و محتوای مذهبی انقلاب اسلامی ایران در حلول چهارده ماهی که جریان داشت، اتفاقی و تصادفی بوده است یا اصیل و ریشه دار؟
برخی را اعتقاد بر این است که وجود پنج بنیادنظری در درون تشیع این مذهب را مستعد انقلاب و انقلابی گری می سازد: نخست این که اساساً تولد شیعه یک تولد سیاسی بوده است. شیعه با بحث بر سر جانشینی پیامبر اکرم – صلی الله علیه و آله – متولد می شود و با قیام امام حسین – علیه السلام – علیه خلیفه وقت یعنی یزید، تداوم می یابد و این هر دو یعنی آغازی سیاسی برای تشیع. آنچه که تداوم تشیع در خلال قرون و اعصار پر خطر گذشته را تامین و تضمین می نماید تقیه و تعزیه بوده است.
احتیاط در ابراز عقیده به هنگام خطر و بزرگداشت سالیانه خاطره و یاد کربلا از عوامل استمرار بخش به حیات شیعه در طول تاریخ بوده است. با مراسم مرتب و منظم یاد بود واقعه عاشورا، سمبل های این تراژدی تاریخی نیز برای همیشه حفظ شده و زنده می ماند، سمبل هایی نظیر حقیقت، حقانیت، شهادت، عدالت، مظلومیت، ایثار، جبهه حق، جبهه باطل و… . همین سمبل ها هستند که در سال های ۵۷-۵۶ به سمبل های انقلاب اسلامی ایران تبدیل می گردند.
دکترین امامت دومین بنیاد نظری قوام بخش تشیع در طول تاریخ خصوصاً در سال های پس از رحلت پیامبراکرم – صلی الله علیه و آله – بوده است. برخلاف اهل تسنّن که از ارائه یک نظریه منسجم، همگن و همبسته درباره جانشینی پیامبراکرم – صلی الله علیه و آله – و رهبری امت مسلمان پس از پیامبر اسلام دچار ضعف و ناتوانی است، تشیع با ارائه دکترین امامت تکلیف این مهم را به لحاظ نظری کاملاً روشن ساخته و معین می نماید. مشخص بودن تکلیف رهبری جامعه در تفکر شیعی این مکتب را در اداره جامعه چه در دوران ثبات و چه برای دوران تغییر توان مند می سازد..
تشیع در تعیین تکلیف عصر غیبت نیز با اتخاذ دکترین فقاهت بر بحران نظری پدید آمده به خوبی فائق می آید. ائمه شیعه رهبری جامعه اسلامی در عصر غیبت را به علمای شیعه یا فقها و روحانیت تشیع واگذار می کنند. در نتیجه تعهد به دکترین فقاهت جامعه شیعی به دو دسته عمده مجتهدان و مقلدان تقسیم می گردد. مکلف شدن مقلدان یعنی اکثریت جامعه تشیع در مراجعه به مجتهدان یعنی اقلیت عالم و فقیه این جامعه، جایگاه اجتماعی بسیار والایی را به روحانیت شیعه می بخشد.
در طول تاریخ، تقلید شیعیان از مجتهدان از حوزه مسائل صرفاً دینی فراتر رفته و سایر حوزه های زندگی اجتماعی انسان شیعی را نیز دربر می گیرد. آنان نه تنها در مسائل شرعی- فردی از روحانیت خویش کسب تکلیف می کنند، بلکه در مسائل اجتماعی تری نظیر ازدواج، انتخاب شغل، اداره محله و شهر، امور خیریه و عام المنفعه، چگونگی تعامل با حاکمان و فرمانروایان و… نیز با آنان مشورت می کنند.
ورود استعمار خارجی به ایران و همراهی استبداد داخلی با آنان جایگاه روحانیت را که دعوت به مقابله با نفوذ و سلطه بیگانگان نموده و به مخالفت با استبداد داخلی برمی خواستند، دو چندان رفیع و مهم می سازد. آنان از صرف رهبران مذهبی به رهبران اجتماعی و سپس به رهبران سیاسی تغییر جایگاه دادند. روحانیت شیعه در ایران ده ها سال محل رجوع مردم در امور مذهبی، اجتماعی و سیاسی بوده اند.
کاربرد یا التزام به دکترین امامت در عصر غیبت نتایج قابل توجهی به همراه می آورد که در انقلابی سازی تشیع تأثیر قابل توجه و بسزایی دارد. براساس دکترین امامت همه حکومت ها غیر مشروع اند مگر حکومت ائمه شیعه علیهم السلام. در زمان غیبت نیز همه حکومت ها غیر مشروع خواهند بود مگر اینکه مبتنی بر قوانین دین بوده و مستلزم به رعایت اصول شرعی و شیعی باشند.
علت مخالفت دائمی شیعیان با دخالت در حکومت ها و تایید حکومت صفویه توسط آنان در این نکته نهفته است. در نتیجه دکترین امامت و عملی سازی آن در عصر غیبت، مبارزه با این حکومت ها برای بر قراری یک حکومت ایده آل (حکومت ایده آل ائمه با حکومت مبتنی بردین) وظیفه شرعی هر مسلمان شیعه می گردد.
این جاست که دکترین ولایت فقیه امام خمینی نیز معنا و مفهوم می باید. براساس این نظریه نه تنها حکومت ایده آل مبتنی بر دین در عصر غیبت مطلوب بوده و توصیه می شود، بلکه باید برای تحقق آن گام برداشت، که آن حکومت فقهاست، حکومت فقیه اعلم، اعدل و اتقی. براساس این نظریه و با استناد به اصل امامت و دکترین فقاهت در صورتی که فقیهی به این مهم مبادرت ورزد و زمینه های اقامه یک حکومت اسلامی بر این اساس وجود داشته باشد، کمک به برقراری این حکومت، اطاعت از آن و نیز حفظ و تداوم آن تکلیفی شرعی بر عهده آحاد جامعه اسلامی و شیعی خواهد بود. انقلاب اسلامی ۵۷-۱۳۵۶ ایران اوج و ثمره عملی این بنیادهای نظری بود.
سیر تحول تشیع در ایران به لحاظ تاریخی و عینی روحانیت و شیعه را به انقلاب اسلامی سال های ۵۷-۱۳۵۶ می رساند. این جا نیز پنج واقعیت تاریخی برجسته و قابل ذکر است: نخست این که روحانیت شیعه از بدو تولد به دو دسته تقسیم می شده است: گروهی که در کنار حکومت ها قرار گرفته و با ارتزاق از مالیات های دینی آنان نظیر خمس، زکات، هبه، وقف، و… به عنوان سخنگویان و مدافعین مردم در مقابل حکومت ها عمل می کردند.
واقعیت بعدی اینکه از زمان صفویه به بعد پادشاهان ایران دائماً در جست وجوی یک مشروعیت مذهبی برای حفظ و بقای خویش بوده اند. شاهان صفوی با توجه به جایگاه، موقعیت و عملکردشان خود به نوعی از این مشروعیت دینی بهره مند بودند و اساساً بنیان گذاران این سلسله خود را نایبان ائمه یا نمایندگان نایبان آنها یعنی روحانیت اعلام می کردند و به دلیل سیادتی که از آن بهره مند بودند این مشروعیت را حاصل شده و مفروض می انگاشتند. ولی خاندان قاجار به دلیل عدم بهره مندی از این امتیاز نیاز به منبعی دینی یا نهادی شیعی داشتند و این نهاد نبود مگر نهاد روحانیت. اجبار و الزام قاجاریه به کسب مشروعیت مذهبی از روحانیت شیعه جایگاه اجتماعی و سیاسی روحانیت در ایران را بسیار اعتلا بخشید. به همین دلیل بود که مؤسس سلسله پهلوی نیز در آغاز کار خود تظاهرات مذهبی شدیدی از خود بروز داد، هرچند که در نهایت به مقابله با مذهب شیعه و روحانیت شیعی برخاست.
استمرار سیاست های ضد مذهبی سلسله پهلوی از سالهای ۷-۱۳۰۶ تا سالهای ۷-۱۳۵۶ که با تأکید بر غرب و فرهنگ غربی برای مقابله با فرهنگ شیعی مردم همراه بود، جامعه ایران در آستانه انقلاب را عملاً به دو گروه عمده تقسیم نمود: در یک سو گروه اقلیت شاه و دربار قرار داشت و مروج فرهنگ بیگانه محسوب می شد و از سوی دیگر مردم و روحانیت بودند که مدافعان و حافظان فرهنگ بومی- شیعی به حساب می آمدند، فرهنگی که توسط شاه مورد تهاجم و تخریب جدی قرار گرفته بود. در خلال سال های انقلاب، امام خمینی به عنوان مرجع تقلید شیعه به سخنگوی توده های مردم ایران در مقابل جبهه شاه و طرفدارانش تبدیل شد، زیرا با زبانی سخن می گفت که زبان فرهنگ بومی- شیعی بود. زبان او همان زبان دیر آشنای کربلا و عاشورا بود. همانی که مردم کوچه و بازار با آن زندگی کرده و در اعماق وجود خویش با آن انس گرفته و به آن عشق می ورزیدند.
شکلی که حرکت توده های مردم در انقلاب اسلامی سال های ۵۷-۱۳۵۶به خود گرفت نیز یک شکل شیعی بود. تظاهرات مردم ایران به عنوان اصلی ترین ابزار انقلابیون در براندازی شاه چیزی جز همان دسته های عزاداری حسینی البته در قد و قواره ای به مراتب بزرگ تر و عظیم تر نبود. تظاهرات تاسوعا و عاشورای سال انقلاب که امام خمینی از آن به عنوان رفراندم عینی و عملی مردم ایران علیه رژیم شاه یاد کرد از به هم پیوستن دسته های عزاداری هیأت های مختلف شهرهای ایران خصوصا شهر تهران پدید آمده بود.
روحانیت شیعه در سال ۱۹۸۷ کاری جز برداشت بذرهایی که با حوصله و روحیه ای پی گیر طی حداقل یک قرن افشانده بود، نکرد. در این سال روحانیت با پیوند زدن مستضعفین به عنوان نیروهای عمل کننده انقلاب به بازار به عنوان نیروهای پشتیبانی کننده(لجستیک) آن، توانست انقلاب اسلامی را تاسیس و هدایت نماید.به این ترتیب طرفداران نظریه «تشیع، عامل اصلی انقلاب اسلامی»، که از رهیافت شان با عنوان رهیافت فرهنگی در تبیین انقلاب اسلامی یاد می شود، مجموعه های از عناصر درون زا و برون زا را در ایفای نقش تشیع در این انقلاب برای تحلیل آن به کار می گیرند. اینان در بازگشت از واقعیت انقلاب اسلامی ایران با همه ویژگی ها و خصوصیاتش به ریشه های آن، چرایی این انقلاب را جز در تشیع اعم از مبانی و سیر تحول تاریخی آن نمی یابند.

برچسب ها :

نـظـرات

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.